Sretenjski ustav predstavlja prvi ustav moderne srpske države. Ograničenje višegodišnjeg apsolutizma kneza Miloša bio je glavni cilj njegovog donošenja. Knez je uspeo da se uz tursku podršku uzdigne na rang baš kneza – vrhovnog kneza. Nakon Drugog srpskog ustanka, Narodna kancelarija je 1826. godine, pretvorena u Beogradski sud. Narod je bio nezadovoljan Miloševim apsolutizmom, tako da su bune bile veoma česte. Cilj je bio da se ograniči Miloševa vlast. Neposredan povod za donošenje ustava bila je Miletina buna, koja se odigrala januara 1835. godine.

Knežev sekretar Dimitrije Davidović, učeni Srbin iz Austrije je napisao ustav, po uzoru na francuske ustavne povelje od 1814. i 1830. i belgijski ustav od 1831. godine. Donošenjem ovog ustava, Srbija je iz uređenja apsolutističke monarhije, prešla u sistem vladavine oligarhije. Takav sistem podrazumeva uspostavljanje dva centralna organa, kneza i Državnog saveta, u čijim se rukama nalazi zakonodavna vlast, dok je jedno odeljenje Državnog saveta delovalo kao sud trećeg i najvišeg stepena. Narodna skupština je utvrđivala poreze i druge dažbine. Ustav je sadržao niz slobodnoumnih ideja kao što su bile nezavisnost sudstva, građanske slobode i prava.

Srbija je u to vreme bila vazalna kneževina Osmanskog carstva, a pošto je ustav najviši pravni akt jedne zemlje bilo je mnogo protivljenja oko njegovog donošenja. Austrija je bila protiv njegovog donošenja, jer ga ni sama nije imala. Rusija je donošenje ustava prokomentarisala kao francuski rasad u turskoj šumi (Buteljev).

Donošenju ustava je prethodila Svetotrifunska skupština 1834. godine, a glasanje je bilo odloženo zbog bune koju je protiv Miloša Obrenovića podigao serdar rasinski Mileta Radojković. Ustav je donet u Kragujevcu, 14. februara 1835. godine i zbog toga nosi naziv Sretenjski ustav.

U članu 1 Ustava proglašeno je da status srpske države zavisi od turskog sultana i ruskog cara. Načelo podele vlasti na zakonodavnu, sudsku i zakonoizvršiteljnu proglašeno je u članu 5 ustava. Centralni organi vlasti su: knez, državni sovjet i narodna skupština, dok vlasti srpske čine samo knez i savet.

Knez je neprikosnovena ličnost, on je šef države. Njegovo dostojanstvo je nasledno. Nasleđuju muški potomci, ukoliko ih nema, onda potomci kneževog brata, ako nema ni njih, onda muški potomci kneževih kćeri. Državni sovjet je telo, kojim su srpski velikaši želeli da ograniče kneževu vlast. Članovi su predsenik, sekretar, neodređen broj savetnika i popečitelji – ministri. Pravo zakonodavne inicijative imaju knez i Državni sovjet. Knez imenuje članove sovjeta koji zajedno sa njim čine zakonodavni organ. Knez ima pravo da dva puta odbije zakonski predlog, već treći put ga usvaja.

Izvršnu vlast dele knez i Državni sovjet. Sovjet ima šest popečiteljstava: spoljašnji poslovi, unutrašnji poslovi, pravosuđe, finansije, vojska i prosveta. Popečitelji obrazuju vladu – kolegijalno telo. Oni su za svoj rad odgovorni knezu, koji ih može smeniti, ali ukoliko se to desi ostaju u Sovjetu kao savetnici. Savetnici su odgovorni za ono što čine i ne čine, odgovorni su za kršenje ustava, prava građana, povredu sultanove i kneževe ličnosti.

Narodna skupština je sazivana kada je knez želeo da dobije njenu saglasnost, koja ga inače nije obavezivala. Knez saziva i raspušta skupštinu ukazom. Porez se uglavnom razrezivao na skupštini. Skupštinu čine sto najodabranijih deputata, starijih od 30 godina, iz svih okruga Srbije. Skupština je učestvovala u promeni ustava. Kvorum je bio 3/4 članova, dok je za promenu ustava trebalo da glasa 2/3 od ukupnog broja prisutnih. S obzirom na ove podatke, Sretenjski ustav spada u kategoriju čvrstih ustava.

Sudska vlast pripada okružnim sudovima, Velikom sudu u drugom stepenu kao apelaciji i odeljenju Državnog sovjeta. Ustavom je proglašeno i načelo nezavisnosti sudstva. Prava i slobode građana proklamovane ustavom su: neprikosnovenost ličnosti, pravo na zakonito suđenje, sloboda kretanja i nastanjivanja, nepovredivost stana, pravo na izbor zanimanja. Ustav ne sadrži politička prava. Član 127 ustava navodi da je zvaničan jezik u sudstvu i upravi srpski jezik.

Sretenjski ustav je napisan za dvadesetak dana. Bio je liberalan i jedan od članova govori o tome da se svakom robu, dolaskom u Srbiju garantuje sloboda. U prvi moderni ustav Srbije bili su inkorporirani i najviši pravni akti mnogih evropskih zemalja: Belgije, Švajcarske, Poljske, Holandije, Portugalije. U njemu su bile izražene potrebe srpskog društva: nacionalna emancipacija, razbijanje feudalnih ustanova i autokratske vladavine. Jedan je od prvih demokratskih ustava u Evropi. Pošto je bio pod inostranim pritiskom, knez Miloš je ne žaleći ukinuo ustav, tako da je trajao svega 58 dana. Ovakvu situaciju u državi iskoristila je Turska, koja je 1838. godine autonomnoj oblasti u okviru svoje uprave podarila ustav u obliku sultanovog hatišerifa.

Izvor: wikipedia.org.

Jovana Mitrović 

0