UVOD

Henry James Sumner Maine, autor ovog teksta, kao historičar, historičar komparativnog prava i naučnik daje nam jednu novu teoriju koja je sagrađena na rimskom pravu, ali sa jednog drugačijeg stanovišta. Izučavajući komparativno i primitivno pravo dolazi do antropološke pravne nauke. U djelu Ancient law (drevno pravo) Sir Henry Maine izlaže teoriju izgradnje prava samo iz sebe, bez nužnosti zakonodavstva. U tom najpoznatijem radu jedan od podnaslova je „njegova povezanost sa poviješću ranog društva i njegov odnos naspram modernih učenja“, u kojem navodi kako se pravo razvijalo od statusa do ugovora. Prvobitna pravna nauka i subjekt pravne nauke bili su epicentar Mainovog naučnog tretmana. Zagovarajući proučavanje rimskog prava podržava vrijednost obrazovanja u rimskom pravu, koje svakome usađuje određen način mišljenja. Smatra da nedostatak poznavanja rimskog prava zatvara vrata mnogim područjima mišljenja. Njegova težnja je da kroz socijalnu filozofiju, međunarodno pravo i međunarodne odnose, rimsko pravo bude razumljivo kao jedna univerzalna teorija prava. U drugom Mainovom razvojnom periodu, rimskom pravo se okreće kao modelu historijske mijene. U pisanju analize Mainovog teksta koristila sam historijsku metodu kojom bi se uočile karakteristike određenih društava, njihova obilježja u različitim periodima te položaj pojedinca. Tu je i komparativna metoda, kako bi se uvidjela razlika Mainove teorije u odnosu na do tada poznate teorije koje imaju istu osnovu.

IDENTIFIKACIJA TEME

Maine se kroz svoje djelo bavi problemom, kako zamisliti i objasniti razliku između određenih društava. On ta društva dijeli na progresivna, sa jedne strane i primitivna, sa druge strane. Objašnjava da rano i kasno rimsko društvo zapravo stoji u određenim aspektima uz oba stajališta. Naprednija društva bili su samo Rimljani i Englezi. Analizirajući razvoj rimskih pravnih ustanova, Main je imao model pravnog sistema koji se razvijao više od 1.000 godina. Prolazeći kroz historijski razvoj Rima, koji je iz monarhije prerastao u republiku u kojoj je tumačenje prava zajednice rimskih građana dovelo do plebejskog zahtjeva za donošenje Zakonika XII ploča. Rimska iskustva iz ranijih perioda bila su donošenje presuda kraljeva prema božanskom nadahnuću, a nakon njih aristokrate koje su tumačile običajno pravo, ali ga i zloupotrebljavali. Sve to izaziva narod na zahtjev za zapisivanje prava. U tom prvom periodu, za Maina je Rim bio uzor razvojne šeme ali ta se šema nije mogla primijeniti na sva društva. Samim tim Main je podstakao istraživanja samog društva. Iz teorije o pravnoj nauci koje imaju isto spekulativnu osnovu, kao rimske doktrine, dvije najpoznatije doktrine moraju biti posebno obrazložene. Prva je povezana sa Montesquie-om, a odnosi se na njegovo djelo „Esprit des Lois“, koje je dvoznačno i na prvi pogled prikazuje nezadovoljstvo pisca da se izrazi u svojim pogledima do sada poznatog nacrta knjige. Upravo taj nacrt knjige je trebalo da prikaže drugačiji koncept njene teme koja se razlikuje od onih koje su prikazane prije. Montesquie ne daje puno značaja realnim stanjima društva i predstavlja ga vrlo „plastičnim“, te nema uvida u naslijeđa određenih pravila i instituta koje generacije nasljeđuju i dalje prenose, što ujedno predstavlja nedostatak u njegovom naznačenom djelu. Druga doktrina je Benthemova historijska teorija, odnosno teza poznata kao „Fragment o vladi“ a koja se u kratkim crtama odnosi na poruku da zakone društvo treba mijenjati prema svojim potrebama u datom trenutku, a u svrhu svoje koristi. Svrsishodnost i najveće dobro nisu ništa drugo do različita imena za impulse koji potiču promjenu, te je ekspeditivnost kao pravilo promjene u zakonu, ili mišljenju najbolje mjerilo kojim se ta promjena oslikava. Mainovo istraživanje samog društva pokazalo je kako rano društvo nije počinjalo s pojedincem, nego sa porodicom. Izvorna porodica je bila podložna vlasti pater familiasa, što se odmah utkalo u početak historije vlasništva, ugovora, oporuke. Rimsko pravo se mijenja, nadgrađuje i pokazuje kao pravo jednog razvijenog društva, postepenim popuštanjem ovisnosti o porodici, porastom individualnih obaveza, i počecima društvenog poretka u kojem svi odnosi počivaju na slobodnom sporazumu pojedinaca. Takvim načinom kretanja, razvoja naprednih društava, Maine objašnjava kretanje od statusa prema ugovoru (from status to contract). Interesantno je pomenuti poređenje Mainove ideje o pravu u starim društvima sa djelom Charlesa Darwina, gdje je izložena teorija o postepenom razvitku životinja. Takav postepeni razvitak  društva, društvenih mijena, očituje se i na promjenama prava. Dakle, Main je zasnovao neku prirodnu historiju prava.

PRISTUP AUTORA

Kritizirajući autore i mislioce, Montesquie ovog doba, Maine konstatuje da isti ne uzimaju u obzir šta se desilo u udaljenim vremenskim epohama, za razliku od tadašnjeg stanja u društvu i civilizaciji, ne pridajući važnost prvonastalim institutima, obrađujući samo određene dijelove koje su smatrali adekvatnim, te se ostalo istraživanje temeljilo samo na pretpostavkama. Drugim riječima Maine je objasnio, da ukoliko smo pratili određene promjene u takvim uvjetima, onda smo bili obavezni prodrijeti u historiju primitivnih društava. Civilizacijska društva, kako Maine navodi, se utoliko razlikuju od svojih barbarskih susjeda, po mnogim stvarima i religijskim predrasudama. Maine je u početku bio oduševljen rimskim pravom u smislu pandektne znanosti, preporučujući obrazovanje u smislu izučavanja i upoznavanja rimskog prava, koje je prema njegovom mišljenju moglo pružiti odgovore i formirati u svima određen način mišljenja. Poslije, Maine rimsko pravo tumači kao model historijskih razvojnih etapa. Međutim, Maine se ograničio na naprednija društva. Tek kasnije, u sljedećoj fazi njegovih izučavanja, uočava se uvođenje pravičnosti, da bi se ublažila krutost tradiocionalnog prava koje se ogledalo u odlukama rimskog pretora i engleskog kancelara. Još kasnije, u obje države, dolazi do stvaranje prava zakonodavstvom.

GLAVNE IDEJE

Maine se kroz svoje djelo bavi problemom, kako zamisliti i objasniti razliku između određenih društava. Društva dijeli na progresivne s jedne, i primitivne s druge strane, i objašnjava da kasno i rano rimsko društvo zapravo stoji u određenim aspektima uz oba stajališta. Pokret progresivnih društava Maine objašnjava tvrdnjom da je isti nastao iz ugovora te da su svi odnosi nastali na temelju slobodnog ugovora pojedinaca. Ovaj kontrast, kako Maine navodi bi najbolje bilo okarakterizirati tako što je jedinica drevnih civilizacija bila porodica, a jednica modernog društva je individua. Maine je vjerovao da su pravni odnosi većine primitivnih društava bili utemeljeni na davno uspostavljenim historijskim običajima koji proizilaze iz patrijarhalnog porodičnog sistema. Svi njeni članovi podložni su vlasti najstarijeg muškarca, kao apsolutnog vlasnika domaćinstva. Njegova dominacija utemeljena je u isključivom vladanju i posjedovanju života nad porodicom, kao robovima, s tim da je situacija drugačija prema sinovima po krvi koji će ga naslijediti. Jasno je da je osnovna jedinica tadašnjeg vremena porodica, sa muškarcem na čelu, kao što je jasno da je privatno vlasništvo nepoznanica. Mainovo mišljenje, koje je proizašlo iz komparativne pravne nauke, manifestuje pogled na prvobitne razloge postojanja čovječanstva, poznatije pod nazivom Patrijarhalna teorija. Pitajući se kakva je priroda prvobitne zajednice i kakvo je bilo primitivno pravo u zajednici porodica (porodičnih grupa), Maine objašnjava tumačenje greške zajednice, tumačene kao zajednički akt. Takođe, objašnjava kako se greška pojedinca u primitivnim zajednicama prenosila na njegovu djecu, srodnike i saplemenike. Moralna odgovornost i odmazda su jasno ostvarene u prastarom vremenu. Međutim, porodica nije bila tipa porodice kakvom je danas shvatamo. Porodice su rasle apsorbcijom stranaca, te spajanjem prema porijeklu, i vezama pokornošću njihovim precima. Interesantno je primijetiti da za polaznu tačku prava u drevnim državama, Maine uzima porodicu, kao što se sada gleda na pojedinca. Smatra se da su ratovi rimske republike doveli do slabljenja patria potestasa. Autor ističe neke od poglavlja drevnog prava koje se odnose na status žena. Postojao je institut „stalnog starateljstva“ nad ženom, gdje žena nakon smrti muškarca, pod čijom je vlasti, nastavlja da bude predmetom vlasti najbližeg muškog srodnika- staratelja. Drevno pravo posmatra ženu podređenu njenim krvnim srodnicima, dok je primarni fenomen u modernoj pravnoj nauci,  njema potčinjenost mužu. Autor se takođe bavi pitanjem robova i njihovog položaja u SAD-u, poredeći njihov položaj nekada i tada.

ARGUMENTI KOJIMA AUTOR OSNAŽUJE IDEJE

Osvrćući se na historijski period razvoja primitivnog društva, položaja čovjeka u njemu, njegovog statusa i prava, preko kritika stavova Montesquiea, Locka, Hobsa, kao naučnika koji su nedovoljno istražili odnose u drevnim društvima, Maine svoju analizu zasniva na tezi razvoja društva, od statusa do ugovora, objašnjavajući historijsku pozadinu prvih društava i upoređujući njihova shvatanja, sa shvatanjima vremena u kojem je nastalo djelo. Iz statusa članova zajednice u pater familiasu, nicalo je uporište tadašnjeg prava, a prava pojedinca praktično nisu postojala, tj. njihova prava su proizilazila iz statusa kojima su pripadali. Ideje je Maine osnaživao poređenjem sa metodama prirodnih nauka, npr. sa učenjem Charlsa Lyella u „Načelima geologije“.Poredeći izvorne ideje o pravu u starim društvima za pravnike, sa izvorima Zemljine kore za geologe, te djelo „Porijeklo vrsta“ (The Origin of Species), u kojem razvitak životinja poredi sa razvitkom društva. Iako su Mainove pojedine tvrdnje poslije bile osporavane, njegova su gledišta imala velik utjecaj na početke antropologije i sociologije. Tako, u djelu „Zajednica i društvo“, Ferninanda Tönniesa, dva suprotna tipa društvenog grupisanja se zasnivaju na Maineovoj razlici u društvu gdje je bitan status i onih koja se zasnivaju na ugovoru.

ZAKLJUČAK

Analizom povezanosti između ranih rimskih pravnih ustanova i stanja u ranom rimskom društvu, Maine uspostavlja vezu između prava i društva. Pošao je od pravnih odnosa primitivnih društava uspostavljenih na patrijarhalnom porodičnom sistemu, potom promijena situacije, kada porodica prerasta u plemensku zajednicu. Pažnju je posvetio širenju ekonomske zajednice i razvoju vlasništva od zajedničkog vlasništva porodice, i prerastanja u privatno vlasništvo individue, do uspostavljanja političke slobode. Čini se da je Maine težio ka stvaranju nekog oblika demokratije, kao i ekonomskog individualizma i neovisnosti, te je dao doprinos teoriji koju su njegovi savremenici, a i kasniji filozofi obrađivali, izučavali i gradili svoje naučne teorije.

Izvori:  Stein, P, Rimsko pravo i Evropa, Zagreb, Golden marketing, 2007, Henry Maine – Primitive Society and Ancient Law, poglavlje V, Ancient Law, socserv2.socsci.mcmaster.ca

Benjamina Londrc 


0