U decembarskom izdanju časopisa „Serbian Mirror“ koji izlazi u Čikagu, objavljen je tekst o Nišu, autora Ivana Kalauzovića. Priču prenosimo u celosti. 


U vreme održavanja Festivala srpskog filma u Čikagu, zahvaljujući kojem će prvi vikend decembra u multipleksu „Muvico 18“ u Rosemontu, IL biti ispunjen užitkom gledanja najzapaženijih ostvarenja srpske kinematografije u protekloj godini, red je da se prisetimo i nemale role potomka antičkog Naisa u istoriji srpskog, odnosno jugoslovenskog filma.

Mnogi filmski glumci rođeni su ili su na (in)direktan način vezani za Niš. Svet su ovde prvi put ugledali: Mića Tatić, Žika Milenković, Dušan Cvetković, Nađa Regin (igrala u dva filma o Džejmsu Bondu, u „Iz Rusije s ljubavlju“ iz 1963. i „Goldfingeru“ iz 1964), Mlađa Nedeljković, Dobrica Milutinović, Tanasije Uzunović, Desimir Stanojević, Vasja Stanković, Snežana Nikšić, Predrag Miletić, Vladimir Savčić Čobi, te reditelji Želimir Žilnik i Predrag Antonijević. U Nišu su jedan deo svog života proveli: Milivoje Popović Mavid, Mira Stupica, Eugen Verber, Radmila Savićević, Žiža Stojanović, Velimir Bata Živojinović, Ljubiša Samardžić, Radoš Bajić, Božidar Savićević, ali i reditelji Aleksandar Đorđević i Goran Paskaljević.

Prva filmska projekcija u Srbiji (a i na Balkanu) organizovana je juna 1896. godine, a gde drugde nego u kafani, na beogradskim Terazijama, nepunih šest meseci nakon pionirske filmske predstave u istoriji čovečanstva, prikazanoj u Parizu decembra 1895. U jesen 1911. snimljen je i prvi srpski film „Život i dela besmrtnog Vožda Karađorđa“, u režiji Čiča Ilije Stanojevića.

Godinu dana posle srpske prestonice, „pokretne slike“ 1897. dolaze i u Niš, iako se on tih godina mnogo sporije razvijao od grada na ušću Save u Dunav. Prvi stalni bioskop u varoši sa paleolitskim nasleđem otvoren je pod šatorom na Sinđelićevom trgu 1906. godine, tri leta pre Beograda. U niškom Istorijskom arhivu kažu da ne poseduju nijednu fotografiju koja bi navedeni podatak ilustrovala. Slično je i sa ispitanim uzorkom privatnih arhivara, ali tragaćemo i dalje. Navodno je u Srbiji pred početak Drugog svetskog rata radilo čak 1514 bioskopa.

Zika Milenkovic na postanskoj marki 2013

Niš odavno važi za tradicionalno mesto susreta i pre svega druženja glumaca i gledalaca, još od davne 1966. godine, kada je na inicijativu Udruženja  slobodnih filmskih glumaca Jugoslavije, sada Udruženja filmskih glumaca Srbije, osnovan Festival glumačkih ostvarenja jugoslovenskog igranog    filma „Filmski susreti“, danas znanog kao Festival glumačkih ostvarenja domaćeg igranog filma „Filmski susreti“. Od tih vremena do današnjih dana, kroz Nišku tvrđavu je prodefilovao veliki broj domaćih i stranih filmskih aktera, uključujući i supružnike Elizabet Tejlor i Ričarda Bartona (Tita iz „Sutjeske“, 1973), koji nisu mogli da dođu u Niš, a da ne svrate i u legendarni restoran „Amerikanac“, stecište glumaca tokom niške filmske smotre, kao i mnogobrojne velikane „sedme umetnosti“ iz ondašnjih socijalističkih država.

 

 U gradu čiji se ključevi na „Susretima“ simbolično daruju predsedniku žirija (što je uvek glumica), koji potom uzvikuje: „Kolege glumci, Tvrđava je naša!“, nastala su ostvarenja Zdravka Šotre:  „Zona Zamfirova“ iz 2002. godine (najgledaniji srpski film svih vremena), delo snimljeno po istoimenom romanu Stevana Sremca, uglavnom unutar zidina Tvrđave, i to u formatu 16:9 sa  južnjačkim dijalektom u Dolby Digital 5.1 surround zvuku, i „Pljačka Trećeg rajha“ iz 2004, prema scenariju Miodraga Andrića („Ljube Moljca“), sa Draganom Nikolićem i Nikolom Đuričkom u  glavnim ulogama. Film „Ivkova slava“ iz 2005, delo istog reditelja iz opusa Stevana Sremca, snimano je većinom u Pirotu, ali je radnja smeštena u oslobođeni Niš s kraja XIX veka, neposredno  nakon uspostavljanja železničke trase Beograd-Niš.

Godine 1987, po scenariju Maje Volk, a u režiji Miomira Stamenkovića, klape filma „Lager Niš“, o formiranju prvog koncetracionog logora na prostoru Kraljevine Jugoslavije i istovremeno prvom  begu zatvorenika iz ovakve vrste kazamata u okupiranoj Evropi, pale su u muzejskom prostoru Logora „Crveni krst“, u Spomen parku „Bubanj“ i na drugim lokacijama. Dve godine kasnije, u Nišu i  okolini je delom sniman i „Sabirni centar“ Gorana Markovića, na tekst Dušana Kovačevića. Nišom kao mestom radnje, ali i snimanjima na autentičnim „meraklijskim“ lokacijama, mogu se  pohvaliti i brojni dokumentarci, poput Šotrine „Kraljevine Srbije“ iz 2008. godine.

 

Nakon gašenja starih kina i perioda kada nijedan bioskop u gradu nije radio, Niš, pored povremeno funkcionalne bioskopske dvorane Doma vojske na Sinđelićevom trgu bb, danas ima dva moderna svetilišta filma opremljena najsavremenijom audio i 3D video tehnologijom: „Kupinu“ (nekadašnji bioskop „Radnik“) u Balkanskoj 2, sa kapacitetom od dve sale i varijantom ad hoc otvorenog bioskopa u dvorištu zgrade Univerziteta u Nišu (Banovini), i „Vilin grad“ (nekada „Istra“) u Obrenovićevoj 19, sa takođe dve sale. Tu je i novootvoreni „5D bioskop“ u Ulici genarala Milojka Lešjanina 1 (prekoputa McDonald’s-a), u kome posetioci mogu da tokom projekcije osete mirise, pomeranja tla, efekte kiše, vetra, kao da su deo prikaza na platnu.

U nekoj „paralelnoj stvarnosti“, kraj „Beogradske kapije“ Niške tvrđave umesto „Cvetne pijace“ razvijen je crveni tepih kojim, pored fotoreportera i ljubitelja „sedme umetnosti“, lepršaju toalete domaćih i svetskih filmskih artisana i hudožnika. Tvrđava u simfoniji drevnog okruženja, zanosu arhaičnog i avangardnog, dočekuje goste i odiše orijentalnim, a opet kosmopolitskim duhom. Nišava za to vreme protiče ispod novog, ili u skladu sa kontekstom renoviranog, a sada prilično dotrajalog mosta, beleži i nosi aplauze publike tokom naklona glumaca i odjavnih špica čovekovih na traci zabeleženih interpretacija stvarnosti. Preuzeo bi možda tako dom južnjačke duše nekadašnju slavu Filmskog festivala u Puli ili bar deo onoga što je on nekada bio. Konstantinov grad bi tada postao ono što u stvari jeste, kapija na međi Zapada i Istoka, prošlosti i sadašnjosti, života i filma… Kan na Nišavi.

 

Ivan Kalauzović 

 

 

0