Tema autora Fedžada Forte, koji analizira tri sudska procesa tokom Prvog svjetskog rata, ponovo je aktualizirana nedavnim događanjima naroda na našim ulicama. Historija bilježi događaje da iz tih izvora nešto i naučimo, ali čitajući ovaj rad nameće se misao da nismo bili dobri đaci, da se greške ponavljaju, skoro iste greške od prije stotinu godina. Naša učiteljica života biva zaboravljena, potisnuta i tumačena kroz različite prizme novinskih komentara, u zavisnosti od toga čije su novine. Tri su procesa, tri najveće afere u Bosni i Hercegovini tokom Prvog svjetskog rata: proces protiv dr. Gerde „radi zločina prevare i zlouporabe službene vlasti“, proces protiv Mirka Bradača i drugova „radi raznih neurednosti u gradskoj aprovizaciji“ i proces protiv Wilhelma Fischera i drugova „za zlodjela na štetu živežnog stovarišta bosanskohercegovačkih zemaljskih željeznica“.

Kao i u vremenu tokom Prvog svjetskog rata, kada je Bosna i Hercegovina, nalazeći se u sastavu Austro-Ugarske, bila najsiromašniji dio dvojne monarhije, tako i danas BiH spada među najsiromašnije zemlje Evrope.

Nevolju i neimaštinu i tada i sada su pogoršavali javni činovnici i mreže njihovih pomagača. Metodi njihovih prevara i bogaćenje takođe su slični. Interesantno je primijetiti nadilaženje nacionalnih razlika, kada je udruživanje radi bespravnog bogaćenja u pitanju. U procesu protiv Mirka Bradača i drugova optuženi su i trgovac Mauricije Kohn, bankovni činovnik Danilo Vojnović, trgovac Albert Baruch, trgovac Muhamed Jusufagić, općinski činovnik Makso Grajžer i tržni nadzornik Nikola Cvitković. Do danas se dosljedno ne prekida takva praksa: „Ako se već na političkom planu tokom Prvog svjetskog rata nije mogla naći neka grupa u kojoj bi složno radili pripadnici sve četiri konfesije, to je uspjelo Bradarčevoj grupi kada su u pitanju malverzacije i kriminal!“

Slijede opširne optužnice, bezbrojni dokazi, mjeseci suđenja i presude. Skoro svi optuženi su se veoma brzo našli na slobodi, iako su im izrečene određene kazne. Austro-Ugarska je tada imala razvijen pravni sistem, koji je nastojala sprovesti čak i u ratnim uslovima, pa do samog kraja rata. Međutim, siromaštvo stanovništva u siromašnoj Bosni i Hercegovini dovelo je do sklonosti korupciji činovništva koje je bilo među glavnim stubovima Austro-Ugarske uprave. Nedostatak demokratske kontrole nad vlašću omogućava pojedincima da zloupotrijebe tu vlast. Tako su i sudski procesi i sudske presude organizovanog i razvijenog pravnog sistema iskazali nemoć i jedan potpuni društveni slom. Stanovništvo Bosne i Hercegovine danas, veoma siromašno, sa siromaštvom nepravilo raspoređenim, bez uvida i kontrole u ponašanje vlasti (ujedinjene samo u manipulacijama), očekuje reakciju pravnog sistema, očekuje mnogo jaču osudu počinioca, očekuje razumijevanje i zaštitu.

Čuveni je pravnik rimskog prava Gaj, govoreći o uporištu prava u historiji, uporedio pravnika koji ne uči i iz historije, sa čovjekom koji neopranih ruku pristupa jelu. Nadajmo se da će pravni sistem današnje BiH naučiti nešto iz ovih primijera, na koje nas je podsjetio autor Fedžad Forto.

Još je jedna karakteristika teksta analiziranje događaja putem pisanja bosanskohercegovačkih novina, za vrijeme Prvog svjetskog rata. Iako, većinom nepismeni narod Bosne i Hercegovine, cenzurisano i autocenzurisano pisanje, te mali tiraži štampanja i prodaje, ipak su objavljivani: Glas slobode, Hrvatska narodna zajednica, Hrvatski dnevnik, Sarajevski list… Objavljujući više službena saopćenja, naredbe, analize sitnih malverzacija, često maskirane od strane cenzure otkrivane su i krupnije afere i prevare. Danas je narod u Bosni i Hercegovini mnogo više pismen, štampa i savremena informaciona tehnologija dostupni, pravo i pravni sistem su u službi zaštite čovjeka, ali ipak se tragedije, afere i prevare u BiH kroz historiju ponavljaju. Nije li to znak da savjete i rješenja moramo crpiti iz izvora, izučavajući našu bogatu, burnu i poučnu prošlost?

Benjamina Londrc

Izvor: Fedžad Forto, Afere i prevare u BiH 1914- 1918, u Prilozi, br. 34., Institut za Istoriju u Sarajevu, Sarajevo, 2005.

 

0