Norman Patrik Beri (1944–2008.) engleski  filozof, poznat kao eksponent klasičnog liberalizma. Veliki deo svog života proveo je kao profesor socijalne i političke teorije na Univerzitetu u Bekingemu, jedinom privatnom univerzitetu u Engleskoj, čijem je razvoju i sam Beri mnogo doprineo. Bio je posvećen klasičnim liberalnim idejama i tradiciji Fridriha fon Hajeka. Mnogo zanimljivih dela ostavio je i u oblasti ekonomije, među kojima se kao najznačajnije ističe The Invisible Hand in Economics and Politics (Nevidljiva ruka u ekonomiji i politici), u kojem govori o dva suprotstavljena objašnjenja društva, o državi i procesima unutar države. Bio je stipendista Bowling Green State univerziteta u Ohaju i  Liberty fonda u Indijanapolisu. Smatrali su ga stručnjakom i dobrim poznavaocem Ustava SAD, radio je sa nekoliko američkih organizacija uključujući i Centar za socijalnu filozofiju i politiku. Njegovi pogledi su bili u skladu sa austrijskom školom klasičnog liberalizma Ludviga Misea. Godine 2005. primio je nagradu za životno delo od strane liberalističkog saveza. Takođe, kao priznanje za njegov rad i doprinos, Univerzitet u Bekingemu 2009. godine pokrenuo je fond za stipendiranje nazvan po Normanu Beriju.

U nastavku ću prikazati jedno od njegovih najznačajnijih dela Uvod u modernu političku teoriju, koje se koristi kao literatura na univerzitetima širom sveta.

Kroz približavanje političkim principima, pristupima i raspravama u savremenoj političkoj teoriji, autor korenito pristupa zadatku polazeći od jezika, tj. razjašnjenja pojmova, da bi se znalo na šta se argumenti odnose. Tako, neki među njima su: antropomorfizam, autonomija, kolektivizam, esencijalizam, individualizam, realizam, ubeđivačka definicija… Esencijalizam objašnjava kao učenje o tome da ključ za razumevanje društvenih pojava leži u otkrivanju suštinske stvari koja se nalazi iza njihovih spoljašnjih manifestacija. Traganje za potpuno neutralnim političkim rečnikom, onim koji ne prenose političku preporuku, veoma je teško, s obzirom na bogatstvo političke misli. Primeri lingvističke analize dati su kao pomoć istraživanju tradicionalnih problema političke teorije u okvirima posebne vrste liberalizma (liberalni induvidualizam i politički liberalizam) i u šarenilu komunitarijarne misli. Razvoj ispunjenja cilja ove knjige je tekao kroz liberalni induvidualizam, dakle, kroz objašnjenje i procenu. Razjašnjenje je pojava koju nazivamo društveni poredak (uključujući ekonomske, pravne i političke pojave), procenjivanje se uglavnom sastoji od pokazivanja kako postojeći društveni poredak može biti poboljšan, što bi naposletku ispunilo i osnovni cilj knjige.

Pored tog osnovnog cilja, možemo reći da postoje i neki sporedni ciljevi knjige, a jedan od najvažnijih je i autorov liberalni doprinos naučnom razumevanju društva.

Knjiga je sačinjena iz jedanaest poglavlja: Politička filozofija i politička misao, Pravo i društvena kontrola, Država, Vlast i moć, Politički principi, Pravda, Jednakost, Sloboda, Prava, Blagostanje i država blagostanja, Javni interes i demokratija.

Politička filozofija i politička misao se analizira kroz tekuće stanje u političkoj teoriji, pitanje  jezika, upoznavanje sa liberalnim induvidualizmom koji sadrži objašnjenje i procenu, kao i sa političkim liberalizmom (pitanje distribucije i pravila poretka), te kroz opadanje marksizma, uspon komunitarijanizma i feminizam. Pravo i društvena kontrola je poglavlje u kome se pravo posmatra sa stanovišta više teorija: pravo na zapovest, prirodno pravo, pravni realizam, vladavina prava, radikalna pravna učenja, odnos principa, pravila i prava, te prava i socijalne filozofije, kao i odnos radikalnih pravnih učenja i vladavine prava. Država se analizira kroz političku filozofiju, ekonomsku teoriju, organsku teoriju, anarhizam i savremenu raspravu o državi. Vlast kao filozofski i moć kao sociološki problem se u modernoj političkoj teoriji razlikuju s obzirom na način obezbeđenja pokornosti. Autor prati rasprave o vlasti još od Veberove klasifikacije vlasti na racionalno-legalnu, tradicionalnu i harizmatičnu, preko Volfovog stajališta da vlast ipak predstavlja pretnju izvesnim vrednostima, naročito autonomiji. Tu su i mišljenja K. Dž. Fridriha i njegova tvrdnja da bilo koji društveni sistem uključuje vezu između vrednosti i verovanja i da one čine osnovu vlasti. Nakon analize problema koji se odnose na moć, upoznajemo se i sa društvenim teorijama moći. Politički principi su obrađeni kroz odnos političkih principa i političke filozofije, kontraktualizam, utilitarizam, induvidualizam i feminističku etiku. Pravda se predstavlja kroz: problem pravde, značenje pravde, proceduralnu pravdu, socijalnu pravdu i Rolsovu teoriju pravde. Jednakost je predstavljena kroz sledeće principe: jednakosti mogućnosti, jednakost tržišta i resursa, te jednakost porodice i feminizam. Sloboda objašnjenjem: slobode u političkoj filozofiji, značenja slobode, negativne i pozitivne slobode, slobode kao autonomije, govori se o Džonu Stjuartu Hilu i vrednosti slobode i prava, moralu i paternalizmu. Pravo kroz: prava u političkoj teoriji, analizu prava, kritičare prava, ljudska prava, ekonomska i socijalna prava, blagostanje i prava životinja. Blagostanje i država blagostanja se predstavlja kroz: poreklo i razvoj teorije blagostanja, savremene argumente u prilog blagostanju, tržište i blagostanje, jednakost slobode i države blagostanja. I na kraju poslednje, jedanaesto poglavlje Berijeve knjige rezervisano je za Javni interes i demokratiju, što objašnjava kroz: demokratiju, proceduralnu demokratiju, javni interes, radikalnu kritiku liberalne demokratije.

 Čitajući ove podatke, dolazimo do spoznaje o značaju knjige za oblast moderne političke teorije. Otkrivamo slojevit značaj počevši od važnijih pojmova koji se koriste pri opisivanju društvenih i političkih prava, sve do razjašnjenja važnih razlika između pojmova javne i privatne sfere, da bi konačno došli, govoreći o državi, u kontekstu principa, do pitanja opravdanja upotrebe državne vlasti u promovisanju jednakosti, društvene pravde ili zaštite ljudskih prava. Pojam pravde od Aristotela (koji pravdu tumači kao jednako postupanje sa jednakima i nejednako sa nejednakima) autor razvija do razlikovanja proceduralne i socijalne pravde, te Rolsove teorije vrsta proceduralne teorije.

Značajan doprinos ova knjiga pruža upoznavajući nas sa pojmom slobode u političkoj filozofiji. Od slobode u svakodnevnom govoru kao odsustvu ograničenja ili preporuka, autor pojam slobode prikazuje i kao odsustvo prepreka zadovoljenju želja, ispreplićući to sa mogućnošću zadovoljenja želja, stanjem gde može nešto da se uradi, neograničavanju izbora itd. Osim slobode, u knjizi se analiziraju koncepti: moći, pravde, jednakosti, zakona, ljudskih prava, stanovišta vodećih savremenih teoretičara: Harta, Rolsa, Dvorkina, Volzera, Mekintajera, Raza, Hajeka, Nozika i drugih.

Značaj knjige sastoji se i u tome što je autor kao primer dao liberalni individualizam kao pristup koji može u pisanju knjige Uvod u modernu političku teoriju, kroz objašnjenje i procenu, razjasniti pojavu koju nazivamo društveni poredak. Pri tome, autor je funkcijom procenjivanja uspeo pokazati kako postojeći društveni poredak s gledišta posebne individualističke koncepcije slobode može biti poboljšan. Značajan pomak svakako je i proširenje jezika prava na prava životinja i njihovo blagostanje. Povećava se i broj bića koja se mogu smatrati nosiocima prava. Upoznajemo i dve filozofske škole koje se bave interesima životinja – teoretičari prava i utilitaristi. Interesantna su poglavlja i o blagostanju i državi blagostanja. Poreklo i naziv teorije blagostanja, saznanja o teoretičarima, „funkcije blagostanja kao cilja države“, pa do onoga što danas zovemo „institucionalizovana država blagostanja“ postepeno nas dovode do savremenih argumenata u prilog teoriji blagostanja, te do veze blagostanja sa pravdom i jednakošću.

Naslov knjige Uvod u modernu političku teoriju odmah daje do znanja da će se u tekstovima, prateći promene u političkom svetu, kao i u akademskom teoretisanju o politici, doći do saznanja o stanju u novijoj (modernoj) političkoj teoriji. Tradicionalne teme političke filozofije, teme moralne i političke teorije, neki politički principi (npr. marksizam) ustupaju više prostora novim poglavljima (npr. teorija blagostanja, država blagostanja, prava životinja). Stil kojim je knjiga pisana je analitički, što je kao metoda za izučavanje političke teorije za čitaoca veoma  pristupačno i jasno. Pristup autora materiji je liberalni individualistički, a analizirani su pristupi poput kontraktualizma, pozitivizma, feminizma, marksizma, kao i rasprave libertarijanaca sa liberalima, liberala sa komunitarijancima, ali je dat i prikaz feminističke političke teorije. Materijal knjige u mnogome pomaže da se iskristališu pojmovi, principi i pristupi u savremenoj političkoj teoriji. Sasvim je jasno zašto se upravo Uvod u modernu političku teoriju već deceniju i po koristi na raznim univerzitetima kao udžbenik koji uvodi studente u osnovne probleme i upoznaje ih sa važnim konceptima, političkim principima, pristupima i raspravama u savremenoj političkoj teoriji. Materija obrađena na ovaj način predstavlja osnov za dalje i šire tumačenje društvenog poretka.

Benjamina Londrc


0