Ulpijana (lat. Ulpiana) ili Justinijana Segunda (lat. Iustiniana Secunda) je bila rimski i vizantijski grad u provinciji Gornjoj Meziji. Nalazi se na Kosovu i Metohiji, a njeni ostaci se prostiru na površini od 120 hektara na prostoru između Prištine, Gračanice i Lipljana, na samo kilometar od manastira Gračanice. Arheološka istraživanja, koja su na ovom lokalitetu su započeta 1954. godine i dalje traju. Prvi put je pominje Ptolomej sredinom 2. veka, a zna se da je u njoj boravio car Teodosije.

Ulpijana, ili kako je nazivaju “Urbs Spelendissima“-Velelepni Grad, nalazi se pod zaštitom države Srbije kao arheološko nalazište od izuzetnog značaja, ali je njen status krajnje nejasan, kako usled same političke situacije u južnoj srpskoj pokrajini, tako i usled činjenice da je zemljište na kojem se nalazi Ulpijana danas u privatnom vlasništvu.

Istorija Ulpijane

Pretpostavlja se da je Ulpijanma osnovana kao rudarsko naselje za vreme cara Trajana početkom II veka, a sredinom II veka dobija i status municipijuma. Rimsko carstvo je još pre 2000 godina izgradilo „globalni“ ekonomski prostor i na taj način je stvorilo uslove za nastanak urbanog centra po mediteranskom uzoru. Iz Ulpijane se trgovalo rudnim blagom sa obronaka planinskih lanaca kojima je okruženo Kosovo polje sve do Rima, centra antičkog sveta, ali takođe i do udaljenih krajeva Carstva, kao npr. Palestine i Dakije (današnja Rumunija).

Po predanjima, sveti Flora i Lavra, kamenoresci iz Ulpijane, postradali su za hrišćansku veru i zbog te činjenice se veruje da je Ulpijana postala hrišćanski centar u tom periodu. Tokom III veka Ulpijana je rezidencija prokuratora, a u kasnijoj antici i značajan episkopski centar. Dokaz toga su ulpijanski episkop Makedonija , koji je prisustvovao saboru u Sardiki 343. godine, i episkop Pavle koji je prisustvovao Vaseljenskom saboru 553. godine.

Grad je bio opasan bedemima, koji su bili i do tri metra široki, sa potkovičastim kulama na svakih tridesetak metara. Od tri građevine, izgledom se posebno izdvaja građevina sa ogromnim mermernim sarkofagom. Na lokalitetu između Gračanice i Lapljeg sela prikupljeno je obilje predmeta od keramike i stakla, delovi oruđa, kao i nakit. Posebno se ističu predmeti izuzetne umetničke i zanatske izrade, poput mermerne glave žene, nakita iz takozvanog Gotskog groba i krstastih pozlaćenih fibula. Bedemi rimskog grada su bili nepravilne četvorougaone osnove. Severno i zapadno od grada nalazile su se nekropole, a severoistočno kastrum kvadratne osnove. Arheološkim iskopavanjima otkriveni su ostaci jednobrodne bazilike sa kriptom, dve terme, delovi mozaičnog poda jedne građevine, gradska kapija sa kulama i početak glavne ulice. Na severnoj nekropoli otkrivene su zidane grobnice, mermerni sarkofag i ostaci podnog mozaika sa donatorskim natpisom.

U dva navrata Ulpijanu zauzimaju Goti, gde je jednom prilično uništena upravo od njih 417. godine, a zabeležen je i jak zemljotres 518. godine koji je takođe pričinio značajnu materijalnu štetu ovom gradu. Grad je nakon zemljotresa obnovljen sredinom VI veka, za vreme vladavine cara Justinijana i od tada nosi naziv Iustiniada Secunda.

Ulpijana danas i turistički potencijal Ulpijane

U skladu sa značajem arheološke iskopine nalazište Ulpijana stoji u centru bilateralne saradnje između Kosovskog instituta za arheologiju i Nemačkog arheološkog instituta. Saradnja počiva na Ugovoru o saradnji zaključenom 2008. godine sa kosovskim Ministarstvom kulture, omladine i sporta. U vidu pilot projekta treba kroz kolegijalnu saradnju u Ulpijani da se postave zajednički standardi za očuvanje i istraživanje ovakvih prostranih arheoloških spomenika.

Trenutno se radi na tri iskopine. Jednu iskopinu rade Nemci, drugu iskopinu radi Institut za Arheološka istraživanja u Pristini, dok na trećoj iskopini radi Univerzitet Mimar Sinan iz Istanbula, a nosilac radova na ovoj iskopini je Haluk Ćetinkaja, profesor na ovom univerzitetu.

Ulpijana takođe predstavlja ranohrišćanski centar. Dokaz ove tvrdnje jeste upravo ranohrišćanski verski centar kao i dve bazilike i jedna krstionica koji su pronađeni na ovom lokalitetu. Jedna od pronađenih crkava ima dimenzije 30 puta 20 metara i ceo pod je odrađen u mozaiku. Radi se o crkvi koja se prostire na 600 kvadratnih metara i posvećena je sv. Floru i Lauru.

Ono što je jako bitno napomenuti jeste da Ulpijana predstavlja ogroman turistički potencijal srpskog naroda na teritoriji opštine Gračanica. Turistička Organizacija, na čelu sa Bobanom Petrovićem, a u bliskoj saradnji sa opštinom Gračanica i predsednikom opštine Branimirom Stojanovićem, intenzivno radi na uključivanju ovog lokaliteta na turističku mapu naše opštine. I pored problema sa prištinskom administracijom vezano za to pod čijom jurisdikcijom se nalazi ovaj lokalitet i kome treba da pripadne sve sto je pronađeno u Ulpijani, nesporno je da se nalazište nalazi na našoj teritoriji i da samo mi imamo pravo da vršimo njegovu eksploataciju.

Ono što je takođe bitno napomenuti jesu i aktivnosti naše Turističke Organizacije koja ima u planu da sagradi opsadnu kulu u blizini Ulpijane, koja bi bila i do deset metara visoka i koja bi pored osmatračnice sa koje bi se videla Ulpijana takođe u svom sastavu imala muzej, prodavnicu suvenira kao i kafić u kojem bi se turisti opuštali uz zvuke tradicionalne srpske muzike. Jedna od sledećih aktivnosti TO Gračanica jeste i inicijativa za izgradnju pešačkih staza oko Ulpijane kao i putokazi i znakovi pored pronađenih lokaliteta koji bi posetiocima olakšali tumačenje svega što je pronađeno.

TO Gračanica predstavlja veliki potencijal srpskog turizma na Kosovu i Metohiji, i kao takva već ima dobru saradnju sa mnogim turističkim organizacijama i agencijama u regionu. Više informacija o aktivnostima i ponudama TO Gračanica možete pronaći na njihovoj zvaničnoj internet prezentaciji.

 

Ivan Tomić

 

Izvori: Glas Javnosti, Blic, Sajt Nemačke ambasade, www.togracanica.org.

 

0