Kruševac, srednjovekovni grad kneza Lazara, smešten je u centralnom delu Balkanskog poluostrva i Republike Srbije. Ušuškan je u pitomoj dolini Zapadne Morave i prostire se između Kopaonika, Željina i Goča na zapadu, Velikog i Malog Jastrepca na jugu, Gledićkih planina i Juhora na severu, kao i Mojsinjskih planina na istoku. U teritorijalno-administrativnoj organizaciji Srbije, Kruševac ima status grada.

Njegova površina se prostire na 854 kvadratnih kilometara. Sadrzi 101 naseljeno mesto i 54 mesne zajednice. Predstavlja sedište Rasinskog okruga koga čine i opštine Brus, Aleksandrovac, Trstenik, Ćićevac i Varvarin. Sa oko 60.000 stanovnika u samom naselju Kruševac, i oko 130.000 stanovnika koji žive na teritoriji grada, prirodnim resursima, razvijenim društvenim delatnostima i duhovnom nadgradnjom, Kruševac danas predstavlja ekonomski, administrativni, kulturni, zdravstveni, obrazovni, informativni i sportski centar koji je od izuzetnog značaja kako za Rasinski okrug tako i za samu Republiku Srbiju.

Kruševac je dobro saobraćajno povezan sa ostalim delovima Srbije i Balkana. Udaljenost od autoputa (Koridora 10) je 27km, od najbližeg aerodroma „Konstantin Veliki“- Niš 80km, aerodroma „Nikola Tesla“- Beograd 210km, od najbliže luke Smederevo 140km, i od luke Beograd 200km. Kruševac se nalazi na magistralnom putu koji povezuje autoput E-75 sa Ibarskom magistralom, i povezan je sa tri regionalna putna pravca: Aleksandrovac, Brus (pravac Priština) i Ribarska banja (pravac Niš). Svojom želežničkom stanicom povezan je sa želežničkom prugom Beograd-Bar, a preko  Stalaća, najvećeg želežničkog čvora u ovom delu Srbije (udaljenog 18km) sa prugom Beograd-Niš-Skoplje-Atina, kao i sa krakom Niš-Sofija.

Istorija grada datira još iz perioda između 1371. i 1374. godine kada najmoćniji oblasni knez Lazar podiže svoje utvrđenje. Kruševac se prvi put spominje 1387. godine u povelji kneza Lazara kojom potvrđuje ranije date trgovačke privilegije Dubrovčanima. Posle Kosovske bitke, Kruševac postaje prestonica vazalne države na čelu koje stoji knjeginja Milica, a potom njen i Lazarov sin Stefan. O imenu grada, kao i o nadimku njegovih građana govore brojna predanja. Naime, jedna legenda govori da je grad dobio ime po kruškama koje su u ono vreme obilato rađale u ovim krajevima, dok je po drugoj kamen krušac, koji je vađen iz Morave i korišćen za izgradnju Lazarevog grada, bio presudan za njegovo ime.

Sa druge strane, žitelji Kruševca poznati su po nadimku ČARAPANI. Ovaj nadimak objašnjavaju dve anegdote. Prva kaže da je ime nastalo posle borbe za oslobođenje Kruševca u I srpskom ustanku, kada su ustanici izuvali svoje opanke i neopaženo se približavali gradskim šančevima. Tako da se govorilo da su grad oslobodili „Čarapani“. Prema drugoj je reč o običaju muškaraca ovog kraja da nose dugačke vezene čarape. Cvetni vez je predstavljao dodatak tek dva-tri centimetara iznad lakovanih kaiševa koji su obavijali čarapu. Dakle, u ovom slučaju je reč o folklornom elementu koji je važan za nošnje kruševačkog kraja.

Bogatsvo prirode i prava riznica istorijskih spomenika čine Rasinski okrug turistički izuzetno značajnom oblašću. Kruševac se prepoznaje po monumentalnom spomeniku kosovskim junacima koji dominira centrom grada i predstavlja simbol grada pod Bagdalom. Posebnu znamenitu celinu Kruševca čini Arheološki park, koji obuhvata zidine srednjovekovnog grada kneza Lazara, dvorsku crkvu Lazaricu, spomenik knezu Lazaru i Narodni muzej Kruševca. Svojom lepotom, pažnju posetilaca Kruševca pleni i Gradska  kuća, velelepna palata podignuta 1904. godine u duhu neoklasicizma, sa jedinstvenom salom sa mozaicima. Značajan trag na mapi kulturnih vrednosti Kruševca ostavio je slikar Milić od Mačve koji u gradu pod Bagdalom ima svoju galeriju-legat sa 120 slika, zatim spomen-skulpturu „Majka Srbija i majka Grčka“, kao i mural „Obretenje Lazarevo“ površine 40 kvadrata u holu Doma sindikata.

Kada ste u obilasku grada, obavezno morate posetiti i Umetničku galeriju koja je smeštena u porodičnoj kući poznatog kruševackog trgovca Ljorića s početka XX veka. Galerija poseduje izložbeni prostor površine 150 kvadrata i oko 500 slika zavičajnih umetnika. U južnom delu grada nalazi se memorijalni park „Slobodište“ koji je podignut u spomen na stradale Kruševljane u Drugom svetskom ratu. Kuća Simića, objekat s kraja osamnaestog i početka devetnaestog veka, postavkom svedoči ambijent jednog gradskog doma na prelazu iz devetnaestog u dvadeseto stoleće.

Okolina Kruševca takođe obiluje brojnim znamenitostima. Na prostoru Mojsinjskih planina, blago zatalasanom pobrđu u međurečju Zapadne i Južne Morave, nalazi se veliki broj starih crkava i manastira, od kojih neki datiraju još iz IX veka. Svojom znamenitošću i kulturno-istorijskom vrednošću pažnju pleni manastir Naupare u istoimenom selu podignut krajem XIV veka, kao i manastir Svetog Romana u Đunisu. U Stalaću, malom mestu opstine Ćićevac, nalaze se ostaci utvrđenog srednjovekovnog grada koga narodna epska pesma vezuje za vojvodu Prijezdu.

Turistička destinacija u blizini Kruševca koja zaslužuje mnogo veću paznju nego sto je to danas slučaj je planina Jastrebac – najšumovitija planina Balkana sa idealnim uslovima za planinarenje, lov i ribolov. Kruševljani veliku pažnju posvećuju i razvoju seoskog turizma, Turistička organizacija Kruševca edukuje domaćinstva koja su zainteresovana za seoski turizam. Sela Kruševca poznata su po tradicionalnim običajima, starim zanatima, zdravoj hrani i netaknutoj prirodi.

Oazu zdravstvenog turizma u Kruševcu predstavlja Ribarska Banja, balneološko i klimatsko lečiliste koje se nalazi na padinama Jastrepca, 34km jugoistočno od Kruševca. U Ribarskoj Banji se leče ortopedska, koštano-zglobna i degenerativna oboljenja.

Većina Kruševljana kaže da je u njihov grad najbolje doći u junu kada traju „Vidovdanske svečanosti“. Tada se u gradu pod Bagdalom na više lokacija organizuju brojne kulturne manifestacije, od porte crkve Lazarice, preko platoa u centru grada, do amfiteatra u memorijalnom parku „Slobodište“. Najveći praznik u Kruševcu, a ujedno i gradska slava je Vidovdan. Od ostalih kulturnih manifestacija Kruševljani svojim gostima preporučuju Kulturno leto, Festival humora i satire „Zlatna kaciga“, Pozorišne dane i druge brojne manifestacije.

 

Danijela Urošević

 

Izvori:

  1. Strateški plan lokalnog ekonomskog razvoja opštine Kruševac, Komisija za strateško planiranje, 2006., Kruševac.
  2. www.rasinskiokrug.org.rs
  3. www.krusevac.rs
  4. www.turizamkrusevac.com
0