Poveriočevo pravo da zahteva ispunjenje obaveze od dužnika nije vremenski neograničeno. Protekom zakonom određenog vremena u kome poverilac može zahtevati ispunjenje obaveze nastupa zastarelost.

Zastarelo potraživanje je obesnaženo – poverilac neće uspeti da putem tužbe sudu primora dužnika na ispunjenje obaveze. Ali samo pod uslovom da dužnik istakne prigovor zastarelosti protiv poveriočeve tužbe, jer sud o zastarelosti ne vodi računa po službenoj dužnosti. Kada zastari glavno potraživanje, zastarela su i sporedna potraživanja, kao što su potraživanja kamata, plodova, troškova, ugovorne kazne. Ipak, iako zastarela, obaveza dužnika nije ugašena, pa ako on ispuni svoju obavezu, nema pravo zahtevati da mu se vrati ono što je dao, čak i ako nije znao da je obaveza zastarela. Dužnik se može i odreći zastarelosti, pošto zastarelost nastupi.

Zastarelost počinje teći prvog dana posle dana kad je poverilac imao pravo da zahteva ispunjenje obaveze, a ako se obaveza sastoji od nečinjenja ili propuštanja – prvog dana posle dana kad je dužnik postupio protivno svojoj obavezi. Zastarelost nastupa kad istekne poslednji dan zakonom određenog vremena. Pritom, u vreme zastarelosti računa se i vreme koje je proteklo u korist dužnikovih prethodnika. Pravnim poslom ne može se menjati vreme zastarelosti određeno zakonom niti se može odrediti da zastarelost neće teći neko vreme. Drugim rečima, rokovi zastarelosti su imperativne prirode. Razlikujemo opšti rok zastarelosti i posebne rokove.

Opšti rok zastarelosti je deset godina i to je rok u kome zastarevaju sva potraživanja za koja zakonom nije određen drugi rok zastarelosti.

Uposebnom roku od tri godine zastarevaju:

  • povremena potraživanja, s tim da pravo iz kojih proističu ta povremena potraživanja zastareva za pet godina,
  • međusobna potraživanja pravnih lica iz ugovora o prometu roba i usluga, kao i potraživanje naknade za izdatke učinjene u vezi sa njima,
  • potraživanja zakupnine,
  • potraživanja naknade štete.

Zastarelost potraživanja naknade štete ima određenih specifičnosti. Rok od tri godine u kome ova potraživanja zastarevaju počinje teći od kada je oštećeni saznao za štetu i lice koje je štetu učinilo (subjektivni rok). U svakom slučaju, potraživanje naknade štete zastareva u roku od pet godina od kada je šteta prouzrokovana (objektivni rok). Ukoliko je šteta prouzrokovana povredom ugovorne obaveze, potraživanje zastareva za vreme određeno za zastarelost te obaveze. Ukoliko je šteta prouzrokovana krivičnim delom, potraživanje zastareva za vreme određeno za zastarelost krivičnog gonjenja, ako je za krivično gonjenje predviđen duži rok zastarelosti.

 

U posebnom roku od jedne godine zastarevaju:

  • potraživanje naknade za isporučenu električnu i toplotnu energiju, plin, vodu, za dimničarske usluge i za održavanje čistoće, kad je isporuka odnosno usluga izvršena za potrebe domaćinstva;
  • potraživanje radio-stanice i radio-televizijske stanice za upotrebu radio-prijemnika i televizijskog prijemnika;
  • potraživanje pošte, telegrafa i telefona za upotrebu telefona i poštanskih pregradaka, kao i druga njihova potraživanja koja se naplaćuju u tromesečnim ili kraćim rokovima;
  • potraživanje pretplate na povremene publikacije, računajući od isteka vremena za koje je publikacija naručena.

Sva potraživanja koja su utvrđena pravnosnažnom sudskom odlukom ili odlukom drugog nadležnog organa, ili poravnanjem pred sudom ili drugim nadležnim organom, zastarevaju za deset godina, pa i ona za koja zakon inače predviđa kraći rok zastarelosti. Međutim, sva povremena potraživanja koja proističu iz takvih odluka ili poravnanja i dospevaju ubuduće, zastarevaju u roku predviđenom za zastarelost povremenih potraživanja.

Potraživanja ugovarača osiguranja, odnosno trećeg lica iz ugovora o osiguranju života zastarevaju za pet godina, računajući od prvog dana posle proteka kalendarske godine u kojoj je potraživanje nastalo, odnosno od dana kada je zainteresovano lice saznalo da se osigurani slučaj dogodio (subjektivni rok). U svakom slučaju, potraživanje zastareva za deset godina po proteku kalendarske godine u kojoj je potraživanje nastalo (objektivni rok). Potraživanja iz ostalih ugovora o osiguranju zastarevaju za tri godine (subjektivni rok), a u svakom slučaju za pet godina (objektivni rok). Potraživanja osiguravača iz ugovora o osiguranju zastarevaju za tri godine.

Uskoro u Kapital magazinu nastavak priče na ovu temu.

 


Bojana Arsenijević

 

Izvori:

Radišić, J., Obligaciono pravo, Opšti deo, Nomos, Beograd, 2008, str. 361-363.

Nikolić, Đ., Obligaciono pravo, Projuris, Beograd, 2012, str. 156-159.

Zakon o obligacionim odnosima („Sl. list SFRJ“, br. 29/78, 39/85, 45/89 – odluka USJ i 57/89, „Sl. list SRJ“, br. 31/93 i „Sl. list SCG“, br. 1/2003 – Ustavna povelja), članovi 360-380

0